Landgoed Arcen

Landgoed Arcen

Tussen Maas en Duitse grens ligt, zuidelijk en oostelijk van Arcen, Landgoed Arcen [494 ha]. Aan de westzijde van het landgoed ligt het binnen een dubbele gracht gelegen kasteel met aangrenzende tuinen en het natuurontwikkelingsgebied Barbara's Weerd. Aan de oostzijde van de n271 [Venlo-Nijmegen] liggen uitgestrekte naald- en loofbossen, afgewisseld met enkele graslandpercelen en wateren [Gelders Vlies, Straelens Schuitwater].

Bereikbaarheid en recreatiemogelijkheden

Buslijn 83 [Venlo-Nijmegen] stopt zowel ter hoogte van het veer naar Lottum als in het centrum van Arcen. Vanaf ns-station Venlo is de omgeving van Landgoed Arcen uitstekend per [huur]fiets te verkennen. Het landgoed is voor wandelaars vrij toegankelijk op wegen en paden. Er ligt een witte [8 km] en een groene [6,5 km] wandelroute, een ruiterroute en een fietsroute door de bosgebieden. Vanuit Arcen loopt ook een gemarkeerde route van 10 km door het landgoed, Fort Hazepoot en het Straelens Broek. Een gemarkeerde wandelroute leidt door aantrekkelijke delen van het landgoed tussen Maas en Duitse grens. Een andere gemarkeerde route voert ook naar de andere kant van de Maas. De omgeving van het kasteel en de Kasteeltuinen is in het zomerseizoen [1 april tot 31 oktober, dagelijks van 10-18 uur] en rond Kerst tegen betaling toegankelijk. In de Kasteeltuinen bevinden zich allerlei moderne en klassieke tuinen, terwijl in het kasteel permanente exposities te bezichtigen zijn. In de oude watermolen aan de Schans is een graanbranderij/stokerij ingericht. Deze volledig door waterkracht aangedreven molen is tegen betaling te bezichtigen. In een voormalige boerderij op Landgoed Arcen, de Kloosterhof, bevindt zich het kantoor van Stichting het Limburgs Landschap.

Geschiedenis

Vanwege zijn gunstige ligging aan de Maas kent Arcen een lange bewoningsgeschiedenis. Er zijn in de regio zowel vondsten uit de Romeinse als de Merovingische tijd gedaan. De bewoningsgeschiedenis komt het duidelijkst tot uiting in de oude gebouwen en ruïnes op het landgoed. Het kasteel springt het meest in het oog. Een voorloper ervan bevond zich al voor 1300 bij Arcen. Toen vestigde Elisabeth van Straelen zich namelijk op Huys t'Arssen. Vóór 1511 was dit huis al verwoest. Herbouw vond tussen 1511 en 1521 plaats, maar dit kasteel werd in 1646 verwoest. Vanaf 1653 vond herbouw van een derde kasteel plaats. Dat jaar kan goed worden afgeleid uit het wapen van Marcelis van Gelder en zijn vrouw Johanna Maria van Lützenrode, dat zich in het poortgebouw van het kasteel bevindt. Het huidige kasteel werd in vele fasen gebouwd. Het grootste deel stamt uit de eerste helft van de

 

18e eeuw. In de omgeving bevinden zich nog twee oude gebouwen. De tiendschuur tegenover het poortgebouw werd in 1713 opgetrokken, terwijl de watermolen langs de beek uit 1677 stamt. Ook ligt er de Inaborg, een gerestaureerde theekoepel [pagina 11]. Aan de zuidwestzijde van het landgoed Arcen bevindt zich een ruïne. Hier stond het klooster van Sint-Barbara, gesticht in 1452 door de paters Franciscanen uit Keulen. In 1586, tijdens de 80-jarige oorlog, werd het klooster na een bloedige veldslag verwoest. Bij het klooster hoorden een karpervijver, nu nog herkenbaar als poel aan de oostzijde van de weg, en een kloosterhoeve. De oorspronkelijke kloosterhoeve is in 1880 afgebrand en herbouwd op zijn huidige locatie tegenover het Lottums veer. Hier bevindt zich nu het kantoor van Het Limburgs Landschap. Aan de oostzijde van het landgoed is een ander historisch feno meen zichtbaar. Hier zijn wallen en grachten te vinden van een schans, Fort Hazepoot, die moest dienen als verdedigingswerk van de Fossa Eugeniana. Dit kanaal werd vanaf het jaar 1625 gegraven op initiatief van de Spanjaarden, die hiermee de Rijnhandel van de noordelijke Nederlanden wilden afsnijden door de Duitse Rijn en de Nederlandse Maas met elkaar te verbinden. Zij hebben het project nooit kunnen voltooien, maar bij de schans zijn nog restanten van het kanaal zichtbaar. De Spanjaarden kregen bij de uitvoering hulp van ingenieur Gerhard Haesenvoet, ongetwijfeld de latere naamgever van het fort. Begin 2006 zijn de vestingwerken

 

van het fort en de Fossa voor een deel weer beter zichtbaar gemaakt door het plaatselijk verwijderen van enkele bomen en struweel. Tevens is er [in 2011] weer open water teruggebracht in het Straelens Schuitwater, dat vroeger ook deel uitmaakte van de Fossa Eugeniana De laatste particuliere eigenaar van landgoed Arcen was August Deusser, een bekende Duitse schilder. Hij overleed in 1942. In 1976 kocht de Stichting het Limburgs Landschap de eerste gronden van het landgoed van de Stiftung Antonie Deusser. Het kostte heel wat werk om de gebouwen in hun oude glorie te herstellen. Restauratie van kasteel, schuur en watermolen vonden alle in de jaren '80 plaats. Tevens werden toen de nieuwe Kasteeltuinen aangelegd.

Beschrijving

Landgoed Arcen is zeer afwisselend, vooral de variatie in bostypen is markant. Aan de Maas en aan de oostzijde [Straelens Broek] liggen echter graslanden. De Maasweiden op de Barbara's Weerd worden sterk beïnvloed door de rivier. De direct naast de Maas gelegen, regelmatig overspoelde ruigtezone is begroeid met veel dauwbraam, koninginnekruid, wilde bertram en af en toe de op brandnetels klimmende parasiet groot warkruid. De naastgelegen vochtige graslanden bestaan uit bloemrijk grasland waarin de hoge geelbloeiende composiet groot streepzaad voor enige kleur zorgt. Op het hoger gelegen grasland komen stroomdalplanten voor als geel walstro, hemelsleutel en rapunzelklokje. Langs de monding van de beek ter hoogte van de watermolen groeit een struweel met meerdere wilgensoorten, duidelijk een vochtminnend bos. In Barbara's Weerd graast nu een kleine kudde galloways. Zij zorgen ervoor dat de vroegere landbouwgronden en de aangrenzende graslanden geleidelijk veranderen in een soortenrijke levensgemeenschap, met een afwisseling van grasland en struwelen van berk, roos en meidoorn. Een ander vochtminnend bos in uitstekende staat op Landgoed Arcen, is het elzenbroekbos. In een smalle strook langs de door ijzerrijke kwel roestrood gekleurde Lommerbroeklossing staat dit bos vrijwel permanent met zijn wortels in het water. Een ondergroei van moerasvaren, zegge en pinksterbloem is het resultaat. De meeste gronden oostelijk van de weg Venlo-Nijmegen liggen hoger in het landschap. Direct ten oosten van de n271 ligt het oudste bos. Dit is tijdens de Tweede Wereldoorlog ontsnapt aan grootschalige houtkap. Grote zomereiken, beuken, haagbeuken en grove dennen, sommige meer dan 250 jaar oud, vormen hier op de overgang van de voedselrijke rivierklei- naar de arme zandgronden het bos. In zulke bossen voelen vogels als bosuil, appelvink en zwarte specht, en zoogdieren als eekhoorn en rosse vleermuis zich bij uitstek thuis. Op de oude stuifzandkoppen staat nu voornamelijk aangeplant grove dennenbos. In de laagtes tussen de stuifzandkoppen liggen vochtige berkenbroekbossen met onder andere koningsvaren, melkeppe en zeggesoorten. Een ven, het Gelders Vlies, is nog niet zo ver verland. Een vochtige grazige vegetatie met zeggen en moerasstruisgras, maar ook pijpenstrootje en bloeiende veenplanten als kleine veenbes komt hier nog voor. In 2000 is een deel van dit ven gerestaureerd. Hierdoor heeft de waardevolle vegetatie die zich in het midden van het ven op een drijftil bevindt, zich verder uitgebreid. Op het landgoed komt verder open water voor in een ander ven, de Mussenslenk [hersteld in 1999], in de Kloosterpoel en in het Straelens Broek. In dit laatste gebied is het Straelens Schuitwater hersteld. In 2011 zijn daartoe [vermeste] graslanden afgegraven. Nu ligt er een groot ondiep water, gevoed door kwel vanuit het Duitse hoogterras en regenwater. De vegetatie is nog pril, mar de potenties zijn groot. Omliggende schrale graslanden met een rijkdom aan onder andere echte koekoeksbloem en moeraskartelblad tonen dit aan. De beken in het bos en de vijvers in de kasteeltuin zijn het jachtgebied van de ijsvogel, die soms ook in het gebied tot broeden komt. Watervleermuizen komen veel in het gebied voor, ze overwinteren onder andere in de ijskelder van het kasteel, die zich in het bos aan de oostzijde van de n271 bevindt. In het Straelens Broek staat op de grens met Duitsland een voor Limburgse begrippen groot rietveld. Hier broeden kleine karekieten, rietgorzen en blauwborsten.

Beheer in de periode 1985-2011

restauratie van kasteel en tiendschuur, boerderij Kloosterhof en molenaarshuisje | restauratie van de watermolen door de Stichting Behoud Watermolen Arcen | inrichting Kasteeltuinen Arcen | waterconservering in onder andere de Lommerbroeklossing extensief begrazingsbeheer van de Barbara's Weerd | plaggen van dichtgegroeide vennen zoals Gelders Vlies en Mussenslenk | herstel Straelens Schuitwater | natuurgericht bosbeheer onder andere door ringen van oude Amerikaanse eiken en creëren van kleine kapvlakten omvormen van populierenbos in Straelens Broek in de richting van bos met zomereik en zwarte els | hernieuwd eikenhakhoutbeheer Zwarte Berg | plaggen en hooien van delen van het Straelens Broek | versterken van de landgoedstructuur door herstel en aanleg van lanen | Fort Hazepoot en Fossa Eugeniana beter herkenbaar maken door kap van enige bomen en verwijderen struweel | in gebruik nemen van de Kloosterhof als hoofdkantoor van de Stichting.

Beheervoornemens vanaf 2011

omvorming van naaldbos in de richting van wintereiken-beukenbos en eiken-berkenbos | in overleg met andere grondeigenaren verder verbeteren van herkenbaarheid Fossa Eugeniana als cultuurhistorisch monument | behoud en beheer lanenstructuur beter herkenbaar maken van de kloosterruïne en de kloosterpoel | realiseren heideverbindingen | bosrandenbeheer ten behoeve van kleine ijsvogelvlinder | vennenherstel.

Meer info

Maas in Beeld rapportages: